Баялагийн эзэд мөнгө барьж үзье

Монгол Улс газрын доорх баялгаараа дэлхийд дээгүүрт бичигддэг ч баялгийнхаа үр өгөөжийг жирийн иргэд хүртэж чаддаг уу гэсэн асуулт хариултгүй хэвээр. Гэхдээ энэ асуултын голд Оюутолгой орд, түүнээс Монголын ард түмэнд ногдох ёстой өгөөжийн асуудал бий. Оюутолгой бол зөвхөн уул уурхайн компанийн үйл ажиллагаа, хөрөнгө оруулагчдын ашиг орлогын тухай асуудал биш.

Энэ бол Монгол Улсын байгалийн баялаг хэнд, хэрхэн, ямар нөхцөлөөр үр өгөөжөө өгч байгаа тухай үндэсний хэмжээний асуудал юм.

Оюутолгой төслийн талаар олон жилийн турш хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл, экспорт, ажлын байр, татвар, зээл, өр төлбөр, ногдол ашиг гэсэн олон сэдвээр ярьж ирсэн. Гэвч жирийн иргэдийн хувьд хамгийн чухал асуулт нь энгийн. Монголын газар шороонд буй баялгаас бий болсон өгөөж иргэдийн амьдралд хэзээ, хэрхэн бодитоор мэдрэгдэх вэ? Улс орон их хэмжээний баялгаа экспортолж, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлд нийлүүлж байгаа ч иргэдийн амьжиргаа, орлогын боломж, нийгмийн үйлчилгээний чанарт энэ баялгийн үр өгөөж хангалттай хүрч байна уу гэдэг асуудлыг тойрч гарах аргагүй.

Тус төслийн өгөөжийг иргэд өөрсдөө хүртэх ёстой гэсэн шаардлага нь популист уриа төдий зүйл биш. Энэ бол байгалийн баялгийн өмчлөл, нийтийн эрх ашиг, баялгийн орлогын шударга хуваарилалтын тухай зарчмын асуудал юм.

Байгалийн баялаг бол өнөөдөр амьдарч буй цөөн хүний өмч биш, зөвхөн төрийн байгууллагын шийдвэрээр захиран зарцуулах хөрөнгө ч биш. Энэ бол өнөөгийн болон ирээдүй үеийн монголчуудын нийтлэг баялаг. Тиймээс уг баялгаас бий болсон үр өгөөжийн хуваарилалт ил тод, шударга, иргэдэд ойлгомжтой байх ёстой.

Гэхдээ Оюутолгойгоос Монголын иргэн бүрд ногдол ашиг шууд олгох тухай ярихад нэг чухал ялгааг ойлгох хэрэгтэй. Төслийн нийт орлого, компанийн ашиг, хувьцаа эзэмшигчдэд хуваарилах ногдол ашиг гэдэг нь өөр өөр ойлголт. Оюу толгой төслийн үйл ажиллагаанаас бий болсон бүх орлогыг шууд иргэдэд тараах боломжгүй. Үйл ажиллагааны зардал, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн үүрэг, татвар, өр төлбөр болон компанийн санхүүгийн нөхцөлөөс хамааран ногдол ашиг хуваарилах боломж тодорхойлогдоно. Гэвч энэ нь иргэд төслийн өгөөжийг хүртэх ёстой гэсэн үндсэн шаардлагыг үгүйсгэх шалтгаан биш юм. Харин ч иргэдэд ямар хэмжээний өгөөж, ямар хугацаанд, ямар механизмаар хүрэхийг бодит тооцоо, гэрээний нөхцөл, хууль эрх зүйн үндэслэлд тулгуурлан ил тод тайлбарлах шаардлагыг нэмэгдүүлж байна.

Энд хамгийн түрүүнд тавигдах асуудал бол Оюутолгой төслийн Монголын талд ногдох өгөөж яг ямар замаар иргэдэд хүрэх вэ гэх асуулт. Төрийн эзэмшлийн хувьцаанаас ногдол ашиг авах нөхцөл бүрдэхэд түүнийг улсын төсөвт төвлөрүүлэх үү, иргэдэд шууд хуваарилах уу, эсвэл үндэсний баялгийн санд хуримтлуулах уу?..

Эдгээр хувилбар тус бүр өөрийн давуу болон сул талтай. Төсөвт төвлөрүүлбэл боловсрол, эрүүл мэнд, дэд бүтэц, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг санхүүжүүлэх боломж нэмэгдэнэ. Иргэдэд шууд олговол хүн бүр баялгийн өгөөжөөс хүртэж буйгаа бодитоор мэдрэх боломжтой. Харин баялгийн санд хуримтлуулбал өнөөгийн хэрэгцээ болон ирээдүй үеийн эрх ашгийг тэнцвэржүүлэх нөхцөл бүрдэнэ.

Гэвч эдгээр хувилбарыг хэлэлцэхдээ нэг зүйлийг орхигдуулж болохгүй…

Иргэд өөрсдийн нэрийн өмнөөс баялгийг захиран зарцуулах эрх мэдлийг төрд олгосон болохоос биш, баялгийн үр өгөөжийн талаар асуух эрхээсээ татгалзаагүй.

Тиймээс төр, холбогдох байгууллагууд Оюутолгой төслийн өгөөжийн талаар иргэдэд ойлгомжтой мэдээлэл өгөх, Монголын талд ногдох орлого хэрхэн бүрдэж, ямар зарчмаар зарцуулагдаж байгааг тайлагнах үүрэгтэй. Иргэдэд үр өгөөжөө хүртээх бодлогын талаар олон нийттэй нээлттэй хэлэлцэж, шийдвэр гаргах үйл явцад иргэдийн оролцоог хангах нь ардчилсан засаглалын үндсэн шаардлага юм.

Өнөөдөр иргэдийн амьдралд тулгарч буй санхүүгийн дарамтыг бодолцохгүйгээр баялгийн өгөөжийн талаар ярих боломжгүй. Өрхийн орлого хүрэлцэхгүй, зээл болон өр төлбөрийн дарамт нэмэгдсэн, хүүхдийн боловсрол, эрүүл мэндийн зардлаа зохицуулахад хүндрэлтэй байгаа айл өрх олон бий. Ийм нөхцөлд байгалийн баялгаас бий болсон өгөөж иргэдэд бодитоор хүрэх тухай шаардлага улам бүр үндэслэлтэй сонсогдоно. Хэн нэгний хувьд ногдол ашиг нь зээлийн хүүгийн дарамтаа бууруулах боломж, өөр нэгний хувьд хүүхдийнхээ сургалтын төлбөрийг төлөх дэмжлэг, харин өөр нэгний хувьд жижиг бизнес эхлүүлэх эх үүсвэр байж болно. Иргэдийн амьдралд бодит өөрчлөлт авчрах эдгээр боломжийг зөвхөн төсвийн ерөнхий тоон үзүүлэлтээр хэмжихэд хангалтгүй.

Нөгөө талаас, Оюутолгой төслийн өгөөжийг иргэдэд шууд хуваарилах тухай шаардлагыг бодитой хэрэгжүүлэхийн тулд урт хугацааны бодлогын тооцоо зайлшгүй хэрэгтэй. Ногдол ашиг тогтмол, баталгаатай олгогдох эсэх нь компанийн ашигт ажиллагаа, санхүүжилтийн нөхцөл, хувьцаа эзэмшигчдийн эрх, холбогдох гэрээ хэлцэл болон хууль тогтоомжоос хамаарна. Иймээс иргэдэд тогтмол мөнгө олгоно гэж урьдчилан амлахын оронд Монголын талд ногдох боломжит өгөөжийг ямар нөхцөлд, хэзээнээс хүртэх боломжтойг тооцоотойгоор танилцуулах нь зөв. Хэрэв шууд хуваарилалт хийх боломжгүй бол иргэдэд хүртээх бусад бодит механизмыг хэлэлцэх хэрэгтэй.

Тухайлбал, Монголын талд ногдох өгөөжөөс иргэдийн нэрийн өмнөөс хуримтлал бий болгох, хүүхэд бүрийн ирээдүйн боловсролд зориулсан сан бүрдүүлэх, эрүүл мэнд болон нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг сайжруулах, эсвэл хууль зүйн болон санхүүгийн боломжтой үед иргэдэд шууд хуваарилах загварыг судалж болно. Эдгээр нь бие биеэ үгүйсгэсэн хувилбарууд биш. Харин баялгийн орлогын тодорхой хэсгийг өнөөгийн иргэдийн хэрэгцээнд, нөгөө хэсгийг ирээдүй үеийн боломжид зориулах тэнцвэртэй бодлогын хүрээнд авч үзэж болно. Хамгийн гол нь сонгосон хувилбар бүр ил тод тайлагналтай, хөндлөнгийн хяналттай, иргэдийн оролцоотой байх ёстой.

Оюутолгойн асуудалд итгэлцэл хамгийн чухал. Иргэд баялгийнхаа өгөөжийг асуух бүрд тодорхой бус тайлбар сонсдог, орлого болон зардлын мэдээллийг ойлгоход хүндрэлтэй хэвээр байдаг бол үл итгэх байдал нэмэгдэнэ. Харин төслийн санхүүгийн байдал, Монголын талын эрх, өгөөжийн хуваарилалтын нөхцөл, ногдол ашиг олгох боломжийн талаар бодит баримтад тулгуурласан мэдээлэл тогтмол хүргэж чадвал олон нийтийн хэлэлцүүлэг илүү үр дүнтэй болно. Баялгийн өгөөжийг иргэдэд хүртээх тухай асуудлыг уриа лоозонгийн хүрээнд үлдээхгүйн тулд төрийн байгууллагууд тодорхой хугацаа, шалгуур үзүүлэлт, хэрэгжүүлэх арга зам бүхий бодлого танилцуулах шаардлагатай.

Тэгээд ч Оюутолгой төслийн өгөөжийн тухай маргаан нь хэн нэгэнд мөнгө өгөх эсэхээр хязгаарлагдахгүй. Энэ бол Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн удирдаж, өнөөдрийн иргэдийн амьдралд ямар үр өгөөж хүргэж, ирээдүй үеийнхээ эрх ашгийг хэрхэн хамгаалах тухай асуудал юм. Иргэд ногдол ашгаа өөрсдөө хүртэх ёстой гэсэн шаардлага нь баялгийн өгөөжийн талаар ил тод мэдээлэл шаардах, хуваарилалтын шударга зарчмыг тогтоох, иргэдийн эрх ашгийг бодлогын төвд тавихыг сануулж байна.

Монголын ард түмэн баялгийнхаа өгөөжийг хэзээ, хэрхэн хүртэх вэ гэдэг асуултад тодорхой хариулт авах эрхтэй. Төр болон холбогдох талуудын үүрэг бол энэ асуултыг дахин дахин хойшлуулах бус, санхүүгийн бодит нөхцөл, хууль эрх зүйн үндэслэл, олон нийтийн эрх ашигт тулгуурлан хариулах явдал. Оюутолгойгоос Монголын талд ногдох өгөөж иргэдэд бодитоор хүрэх механизм бий болгох нь зөвхөн мөнгө хуваарилах тухай асуудал биш. Энэ бол байгалийн баялаг ард түмний амьдралд үр өгөөжөө өгөх ёстой гэсэн зарчмыг бодит ажил болгох тухай юм.

Эцэст нь хэлэхэд, баялагтай байх нь өөрөө хангалтгүй. Тэр баялгийн үр өгөөж иргэдийн амьдралд хэрхэн хүрч байгаагаар л баялгийн бодлогын бодит үнэ цэн хэмжигдэнэ.