Хүнийг бараа мэт зардаг байсан Крымын эртний хот

1266 онд Алтан Ордны хан Менгу-Төмөр генуягийн худалдаачдад Крымд худалдаа эрхлэх зөвшөөрөл олгосноор Каффа хотын хөгжил эрчимжжээ. Италичууд татварын хөнгөлөлт эдэлж, худалдааны суурин байгуулсан ч хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай байв. Гэвч харилцаа үргэлж тайван байсангүй. 1307 онд хан Тохта хотыг бүслэн, удалгүй шатаажээ. Генуягийн худалдаачид 1312 онд буцаж ирэн хотыг сэргээн босгосон бөгөөд XIV зууны дунд үе гэхэд Каффа хүчирхэг хэрэм, цамхаг бүхий томоохон боомт болж хөгжсөн байна.

Каффад италичууд захиргаа, худалдааг голлон эрхэлж, армян, грек, татар, еврей иргэд хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Армянчууд хамгийн том бүлгүүдийн нэг болж, грекүүд гар урлал, далайн тээвэр, татарууд төрөл бүрийн хөдөлмөр эрхэлж, еврей худалдаачид даавуу, амтлагчийн наймаа хийдэг байжээ. Хотын гудамжинд тав, зургаан хэл зэрэгцэн сонсогдож, католик сүмүүд армян сүм хийд, татарын захуудтай зэрэгцэн оршдог байв. Худалдааны амжилтад гарал үүслээс илүү хэлний мэдлэг, харилцан тохиролцох чадвар чухал байжээ.

Италийн худалдаачид Крымд ихэвчлэн гэр бүлгүй ирж, олон жилээр суурьшдаг байв. Тэд нутгийн армян, грек эмэгтэйчүүдтэй гэр бүл болох нь элбэг байсан бөгөөд зарим нь эх нутагтаа буцахдаа эхнэр, хүүхдээ Каффад үлдээдэг байжээ.

Боолчлол Каффагийн өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг байв. Худалдаачид голдуу черкес, татар гаралтай эмэгтэйчүүдийг худалдан авч, гэрийн үйлчлэгч, хүүхэд асрагч, хөхүүл эх болон татвар эм болгон ашигладаг байжээ. 1351–1380 оны хооронд Генуя хотод худалдаалагдсан боолуудын 90.9 хувь нь татар гаралтай байсан гэх тоо бий.

Каффагийн хууль эрх зүйн тогтолцоо Генуягийн колонийн дүрэм, Монголын «Их засаг» хууль болон сүмийн эрх зүйн хэм хэмжээнд тулгуурлаж байв. Эрх чөлөөтэй эрэгтэй, боол эмэгтэй хоёрын дундаас төрсөн хүүхэд зарим тохиолдолд төрсөн цагаасаа, зарим тохиолдолд эцгийгээ нас барсны дараа эрх чөлөөтэй болдог байжээ. Олон хэл, соёл эзэмшсэн эдгээр хүмүүсийн зарим нь худалдааны зуучлагч, орчуулагчаар ажилладаг байв.

Боолын худалдаа Каффагийн баялгийн томоохон эх үүсвэр байлаа. Татар зуучлагчид тал нутгаас олзлогдогсдыг хотод авчирч, Италийн нотариатчид тэднийг худалдах гэрээг нас, гарал үүсэл, эрүүл мэнд, ур чадвар зэрэг мэдээлэлтэй нь бүртгэдэг байв. Худалдаа идэвхтэй байсан жилүүдэд Каффагийн боомтуудаас жил бүр 1,500–3,800 хүнийг боол болгон гаргадаг байжээ. Тэднийг Генуя, Иберийн хойг болон Египет рүү тээвэрлэж, заримыг нь цэргийн албанд ашигладаг байв. Хотын захиргаа хэлцэл бүрээс татвар авдаг байсан бөгөөд 1446 онд энэ орлого 219,332 аспр хүрчээ. Харин 1465 он гэхэд орлого 13,666 аспр болж буурсан байна.

Олзлогдогсдын зарим нь Крымд үлдэж, татар эздийнхээ төлөө хөдөлмөр эрхэлдэг байв. Түүхчдийн тооцоолсноор тэдний дор хаяж гуравны нэг нь хойгийг орхин яваагүй ажээ. 1475 онд Османы эзэнт гүрэн Каффаг эзэлсний дараа Генуягийн худалдаачдын ноёрхол төгссөн ч боолын худалдаа үргэлжилсэн байна. Генуягийн зарим худалдаачин хожим Атлантын далайн бүсийн боолын худалдаатай холбогдсон гэж үздэг.

Каффагийн хөгжил Генуягийн худалдаа, татаруудын цэргийн хүч, далайн замын тогтвортой байдлаас хамаарч байв. 1453 онд Константинополь унаснаар бүс нутгийн худалдааны тэнцвэр алдагдаж, Османы эзэнт гүрэн худалдааны замуудад хяналтаа тогтоожээ. Үүний улмаас Каффагийн худалдаа суларч, 1472 он гэхэд бүртгэлтэй боолын экспорт жилд 300 орчим хүн болж буурсан байна. 1475 онд Османы цэрэг хотыг эзэлснээр Генуягийн ноёрхол эцэс болжээ. Гэвч боолын худалдаа зогссонгүй. Осман болон Крымын татаруудын эрхшээлд Каффа дахин томоохон боолын зах болж, XVI зууны зарим арван жилд жилд 20,000 хүртэл хүн тус хотоор дамжин өнгөрдөг байсан гэх тооцоо бий.

Өнөөдөр Феодосия хотод үлдсэн Генуягийн цайзын хэрэм, цамхгууд өнгөрсөн үеийн сүр хүчийг сануулдаг. Каффа олон үндэстэн, соёлын уулзвар байсан ч худалдааны ашиг сонирхол хүний эрх, эрх чөлөөнөөс дээгүүр тавигдаж байжээ. Энэ хотын түүх эдийн засгийн хөгжил, баялгийн цаана хүний амьдралыг бараа мэт үздэг тогтолцоо хэрхэн оршиж байсныг харуулдаг.